Detox en supplementen: wat zegt het wetenschappelijk onderzoek?

In het kort: ‘detox’ is een veelgebruikt begrip, maar geen erkende medische term. Het lichaam beschikt zelf over systemen voor omzetting, uitscheiding en vochtbalans. Een detox supplement mag niet worden gepresenteerd als middel dat het lichaam ontgift. Op deze pagina maken we het onderscheid tussen fysiologie, marketingtaal en de beperkte onderzoekscontext rond enkele stoffen.

Wat betekent ‘detox’?

De term ‘detox’ wordt in populaire media veelvuldig gebruikt, maar kent geen universele wetenschappelijke definitie. In fysiologische zin verwijst ontgifting naar de processen waarmee het lichaam lichaamsvreemde stoffen omzet en uitscheidt. Dat is iets anders dan een commerciële detoxkuur of een productcategorie. Met ‘lichaamsvreemde stoffen’ bedoelen onderzoekers bijvoorbeeld geneesmiddelen, alcoholmetabolieten of stoffen uit de omgeving; wat er met een stof gebeurt, hangt af van de stof zelf, de dosis en de blootstellingsroute.

Een kritische literatuurreview van Klein en Kiat in het Journal of Human Nutrition and Dietetics onderzocht de onderbouwing van commerciële detoxdiëten. De auteurs concludeerden dat er weinig klinisch bewijs beschikbaar was en dat de toen beschikbare studies klein waren of methodologische beperkingen hadden.^[1] Dat betekent niet dat de fysiologie van omzetting en uitscheiding ter discussie staat. Het betekent wel dat brede beloften over een ‘reiniging’ of ‘reset’ met een detox supplement niet uit die fysiologie kunnen worden afgeleid.

Fysiologische eliminatieprocessen: lever, nieren en lymfestelsel

Het lichaam beschikt over eigen eliminatiemechanismen, waaronder de leverfunctie en renale excretie. In de wetenschappelijke literatuur worden diverse stoffen onderzocht in relatie tot deze processen. Hieronder staat de basisbiochemie, zonder daar een eigenschap van een supplement aan te verbinden.

De lever: biotransformatie in fase I en fase II

De lever is een belangrijk orgaan voor de biotransformatie van veel lichaamsvreemde stoffen. Bij zogeheten fase-I-reacties wordt een molecuul onder meer geoxideerd, gereduceerd of gehydrolyseerd. Enzymen uit het cytochroom-P450-systeem spelen hierbij vaak een rol. In fase II kan het molecuul worden gekoppeld aan een meer polaire groep, zoals glucuronzuur, sulfaat of glutathion. Daardoor kan het in sommige gevallen beter via gal of urine worden uitgescheiden.^[2]

Deze indeling is een vereenvoudigd model uit de farmacokinetiek. Niet elke stof doorloopt beide fasen, en omzetting maakt een stof niet automatisch onschadelijk. De aard van de stof, de dosis, enzymactiviteit, genetische verschillen en gelijktijdig medicijngebruik zijn allemaal relevant. Daarom is het niet juist om de normale leverfunctie gelijk te stellen aan een meetbare ‘detoxcapaciteit’ die een supplement zou verhogen.

De nieren: filtratie, terugresorptie en uitscheiding

De nieren filtreren voortdurend bloedplasma. Stoffen en metabolieten kunnen vervolgens worden teruggeresorbeerd, actief worden uitgescheiden of met de urine het lichaam verlaten. Vooral wateroplosbare stoffen en metabolieten spelen in deze beschrijving een rol.^[2] Dit is een fysiologisch proces. Meer drinken is geen vervanging voor de regulatie door de nieren en is geen methode om een vermeende detoxkuur kracht bij te zetten.

Het lymfestelsel: vochttransport en afweer

Het lymfestelsel wordt vaak genoemd in detoxcommunicatie, maar verdient een precieze omschrijving. Het voert uit de haarvaten gelekt weefselvocht terug naar de bloedcirculatie, transporteert onder andere vetten vanuit de darm en heeft functies in de afweer. Lymfeklieren filteren lymfe en zijn betrokken bij reacties op micro-organismen en celresten.^[3] Het lymfestelsel is daarmee geen bewijs voor de claim dat een product het lichaam kan ontgiften.

Wat is ‘detox’ als marketingterm?

Als marketingterm kan ‘detox’ verwijzen naar heel verschillende routines: tijdelijk anders eten, sap- of vastenprogramma’s, extra water drinken, kruidenpreparaten of een supplement. Die toepassingen zijn inhoudelijk niet hetzelfde en gebruiken geen uniforme uitkomstmaat. Een detoxkuur is daarom geen medische diagnose, behandeling of erkend fysiologisch protocol.

Een nuchtere vraag is: over welke stof, welke blootstelling en welk proces gaat het precies? Bij een concrete of mogelijke blootstelling aan bijvoorbeeld een chemische stof, medicijn, alcohol of metaal hoort geen zelfbehandeling met een supplement, maar professioneel advies. De aanpak van een acute vergiftiging of beroepsmatige blootstelling is medische zorg en kan niet worden vervangen door marketingtaal over detox.

Ook de woorden ‘gifstoffen afvoeren’, ‘diep reinigen’ en ‘cellen reinigen’ wekken de indruk dat een product een lichaamsfunctie of medische uitkomst veroorzaakt. Voor voedingssupplementen is dat geen neutrale productinformatie. De veiligste en meest informatieve benadering is om te beschrijven wat een ingrediënt is, welke onderzoeksvraag is gesteld en in welk model dat onderzoek plaatsvond.

NVWA, EFSA en gezondheidsclaims voor detoxsupplementen

De NVWA houdt toezicht op voedings- en gezondheidsclaims. Volgens de NVWA mogen gezondheidsclaims alleen worden gebruikt wanneer zij aan de Europese regels voldoen; het EU Claims Register vermeldt welke claims zijn toegestaan, afgewezen of – in specifieke gevallen – nog ‘on hold’ zijn.^[4] Medische claims voor levensmiddelen en supplementen zijn verboden.

De NVWA heeft geen zelfstandige gezondheidsclaim voor detoxsupplementen vastgesteld: de toelating van claims vindt op EU-niveau plaats. De Europese Commissie heeft eerder toegelicht dat ‘detox’ een functionaliteit of geïmpliceerd gezondheidseffect aanduidt en dus onder de claimsregels valt; ingediende detoxclaims die waren beoordeeld, kregen geen gunstige EFSA-beoordeling en zijn niet voor gebruik in de EU toegelaten.^[5] Daarom gebruiken wij ‘detox’ op deze pagina uitsluitend als onderwerp en marketingterm, niet als producteigenschap.

Wat zegt onderzoek naar een detox supplement?

Onderzoek naar afzonderlijke materialen kan interessant zijn, maar de context bepaalt wat een uitkomst wel en niet betekent. Een adsorptieproef in een buis, kunstmatig maagdarmsap of een diermodel is geen bewijs dat een mens met een supplement wordt ‘ontgift’. Ook zijn producten, grondstoffen, deeltjesgrootte, zuiverheid, dosis en onderzoeksomstandigheden niet zonder meer uitwisselbaar.

Zeoliet (clinoptiloliet)

Zeoliet is een verzamelnaam voor aluminiumsilicaten met een poreuze structuur. In materiaalkunde wordt clinoptiloliet onderzocht vanwege adsorptie- en ionenuitwisselingseigenschappen. Een studie van Kristo en collega’s, gepubliceerd in Food & Function in 2015, onderzocht clinoptiloliet in een nagebootst verteringsmodel van een vetrijke maaltijd.^[6] Het betrof een in-vitroopstelling met onder meer kunstmatige omstandigheden voor pH, temperatuur en verblijftijd; het was geen klinische studie bij mensen.

De onderzoekers bekeken in dat model interacties met galcomponenten. Die onderzoeksopzet kan iets zeggen over fysisch-chemische interacties onder de gekozen omstandigheden, maar niet over ontgifting van het lichaam of een gezondheidseffect van een zeolietsupplement bij mensen. Dat onderscheid is essentieel wanneer je informatie over een product zoals CytoDetox leest.

Chlorella

Chlorella is een microalg die in voeding en supplementen voorkomt. Onderzoekers Ogawa en collega’s publiceerden in 2016 een studie in PLOS ONE waarin zij adsorptie van radioactief cesium en strontium aan chlorellapoeder in het laboratorium onderzochten en daarnaast een experiment met muizen uitvoerden.^[7] De opzet omvatte dus laboratoriumonderzoek en een diermodel, geen onderzoek naar een gezondheidseffect bij mensen.

In de laboratoriumproeven hing de adsorptie af van het element en de pH. In het muismodel werd de verdeling van radioactiviteit na toediening onderzocht. Deze bevindingen zijn niet te vertalen naar een bewezen effect van chlorella of een detox supplement bij mensen. Ze geven ook geen aanleiding om zelf te handelen bij radioactieve of andere toxische blootstelling; daarvoor gelden publieke en medische instructies.

Geactiveerde kool

Geactiveerde kool is een poreus koolstofmateriaal dat fysisch kan adsorberen. In de zorg wordt actieve kool soms onder medische begeleiding gebruikt in zeer specifieke situaties; dat is iets anders dan vrij verkrijgbare voedingssupplementen en valt buiten de productclaim van een detoxkuur. Voor gebruik naast geneesmiddelen of bij aanhoudende klachten is het verstandig advies te vragen aan een arts of apotheker.

EFSA-status: de beperkte, geautoriseerde claim voor geactiveerde kool

Voor geactiveerde kool bestaat één relevante geautoriseerde gezondheidsclaim. De toegelaten tekst luidt: “Geactiveerde kool draagt bij aan de vermindering van overmatige flatulentie na het eten.”^[8] De term ‘opgeblazenheid’ maakt geen deel uit van de geautoriseerde claimtekst en is hier daarom niet toegevoegd.

Deze claim is niet hetzelfde als een detoxclaim. Zij mag uitsluitend worden gebruikt voor een levensmiddel met 1 gram geactiveerde kool per gekwantificeerde portie. Daarbij moet de consument worden geïnformeerd dat het gunstige effect wordt verkregen met 1 gram ten minste 30 minuten vóór en 1 gram kort na de maaltijd.^[8] Als onderdeel van een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl. Of een specifiek product aan deze voorwaarden voldoet, moet per productetiket worden gecontroleerd.

Leefstijl, voeding en blootstelling: wat is wél nuchter?

Een evenwichtig eetpatroon, voldoende variatie en normale vochtinname zijn algemene onderdelen van zelfzorg; ze vormen geen detoxbehandeling. Groente, fruit, volkorenproducten, peulvruchten en andere vezelrijke producten passen binnen de Nederlandse Richtlijnen goede voeding.^[9] De richtlijnen zijn bedoeld voor de algemene bevolking en vormen geen behandeling bij een vermoeden van vergiftiging of een medische aandoening.

Wie minder blootstelling aan ongewenste stoffen wil, kan praktisch denken: volg gebruiksaanwijzingen van schoonmaakmiddelen, ventileer bij klussen, bewaar voedsel volgens de aanwijzingen en gebruik geneesmiddelen alleen zoals voorgeschreven. Bij zwangerschap, borstvoeding, een nier- of leveraandoening, medicijngebruik of vragen over supplementen is persoonlijk advies van een arts of apotheker passend. Daarmee kies je voor concrete, controleerbare informatie in plaats van voor een brede belofte over ontgiften van het lichaam.

Verder lezen

Wil je de productinformatie en bestaande achtergrondpagina’s naast deze algemene uitleg bekijken? Lees dan ons artikel CytoDetox: wat is het en hoe werkt zeoliet?. Bekijk voor afzonderlijke productinformatie ook Allimed 100 capsules. Deze links zijn bedoeld als product- en achtergrondinformatie en vormen geen advies of bewijs voor ontgifting.