Immuunsysteem en supplementen: wat zegt het onderzoek?

Het menselijk immuunsysteem bestaat uit een aangeboren en een verworven deel, elk met specifieke cellen en moleculen. Voedingsstoffen worden in de wetenschappelijke literatuur bestudeerd in relatie tot de normale werking van dit systeem. Het is geen afzonderlijk orgaan, maar een netwerk dat continu signalen uitwisselt tussen onder meer huid, slijmvliezen, bloed, beenmerg, lymfeklieren en milt. Op deze pagina lees je hoe dat netwerk is opgebouwd, welke leefstijlfactoren onderzoekers beschrijven en welke uitspraken over voedingsstoffen binnen de Europese claimregels zijn toegestaan.

Een immuunsysteem supplement is geen vervanging voor gevarieerde voeding, slaap, beweging of medische zorg. Daarom maken we onderscheid tussen de fysiologie van het immuunsysteem, geautoriseerde EFSA-claims en onderzoeksresultaten die nog niet als gezondheidsclaim voor een product mogen worden gebruikt.

Wat is het immuunsysteem?

Het immuunsysteem is een verzameling van barrières, cellen, signaalstoffen en organen. De huid en slijmvliezen vormen een eerste fysieke grens met de buitenwereld. In het lichaam werken witte bloedcellen, antistoffen, complement-eiwitten en boodschapperstoffen samen. Immuuncellen worden onder andere gevormd in het beenmerg en kunnen via bloed en lymfe naar verschillende weefsels bewegen.^[1]

Onderzoekers beschrijven de afweer vaak als twee nauw samenwerkende delen: aangeboren en verworven immuniteit. Die termen zijn een vereenvoudiging; in de praktijk beïnvloeden beide systemen elkaar voortdurend. Het doel is niet een ‘zo sterk mogelijk’ systeem, maar een normale, gereguleerde respons die past bij de situatie.

Aangeboren versus verworven immuniteit

Aangeboren immuniteit is de snelle, algemene reactie. Hierbij spelen onder andere fagocyten, zoals neutrofielen en macrofagen, een rol. Zij herkennen bepaalde moleculaire patronen en nemen celresten of deeltjes op. Ook het complementsysteem — een groep plasma-eiwitten — en natuurlijke killercellen (NK-cellen) horen bij dit deel. NK-cellen kunnen signalen op het oppervlak van cellen herkennen en vormen daarmee een eigen celtype binnen de aangeboren afweer.^[2]

Verworven immuniteit werkt specifieker. B-cellen kunnen na activatie plasmacellen vormen, die antistoffen produceren. T-cellen hebben verschillende functies: helper-T-cellen coördineren signalen tussen cellen, terwijl cytotoxische T-cellen cellen met specifieke kenmerken kunnen herkennen. Na contact met een antigeen blijven soms geheugencellen aanwezig. Daardoor kan een volgende respons op hetzelfde antigeen anders verlopen. Dit leervermogen is een kenmerk van de verworven immuniteit, niet een maat voor de werking van een supplement.

Een antigeen is kort gezegd een structuur die door onderdelen van het immuunsysteem kan worden herkend. Antigeenpresenterende cellen laten stukjes daarvan zien aan T-cellen. Cytokinen zijn vervolgens de boodschapperstoffen waarmee cellen onderling communiceren. In onderzoek worden cytokinen, aantallen celtypen en antistoffen regelmatig gemeten, maar zo’n biomarker is niet automatisch een voorspeller van gezondheid bij een individu.

Leefstijl en immuunfunctie

Immuunfunctie staat niet los van het dagelijks ritme. Slaap, psychologische belasting, voedingstoestand en lichamelijke activiteit zijn factoren die in onderzoek worden meegenomen. Dat betekent niet dat één gewoonte een gegarandeerde uitkomst geeft; de studies verschillen in deelnemers, meetmomenten en uitkomstmaten.

Slaap en dag-nachtritme

Een overzichtsartikel in Physiological Reviews van Besedovsky, Lange en Born (2019) beschrijft de wisselwerking tussen slaap en immuunprocessen. De auteurs bespraken experimenteel en observationeel onderzoek naar onder meer cytokinen, circulerende immuuncellen en vaccinatieresponsen bij mensen. De context is breed en de gemeten uitkomsten zijn niet hetzelfde als een individueel gezondheidsresultaat.^[3]

Stress en herstel

Een review in Nature Reviews Immunology van Dhabhar (2014) onderzocht hoe korte en langdurige stressreacties in de literatuur samenhangen met veranderingen in de verdeling en signalering van immuuncellen. De auteur beschreef uiteenlopende modellen en menselijke studies, waarin duur, intensiteit en context van stress van belang zijn. Daarmee is ‘stress’ geen enkelvoudige meetbare factor.^[4]

Beweging

Een overzicht in het Journal of Sport and Health Science van Nieman en Wentz (2019) onderzocht publicaties over lichamelijke activiteit en onderdelen van de afweer. De auteurs bespraken zowel acute inspanning als regelmatige activiteit en wezen op verschillen in trainingsbelasting, populaties en gemeten markers. Voor de praktijk is een beweegroutine die past bij iemands conditie en herstel een nuchter uitgangspunt; extreme belasting en herstel zijn afzonderlijke onderwerpen.^[5]

EFSA-goedgekeurde claims voor immuungerelateerde voedingsstoffen

De Europese Commissie houdt een register bij van toegestane voedings- en gezondheidsclaims. Voor onderstaande micronutriënten bestaat een geautoriseerde claim over de normale werking van het immuunsysteem. Die claim mag alleen worden gebruikt wanneer een levensmiddel of supplement ten minste een bron van de betreffende vitamine of het betreffende mineraal is volgens de wettelijke voorwaarden. De claim zegt niets over de geschiktheid van een product voor een individuele gebruiker.^[6]

• Vitamine C: “Vitamine C draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem.”
  Als onderdeel van een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl.
• Vitamine D: “Vitamine D draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem.”
  Als onderdeel van een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl.
• Zink: “Zink draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem.”
  Als onderdeel van een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl.
• IJzer: “IJzer draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem.”
  Als onderdeel van een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl.
• Selenium: “Selenium draagt bij aan de normale werking van het immuunsysteem.”
  Als onderdeel van een gevarieerde en evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl.

Controleer altijd het etiket voor de hoeveelheid per dagdosering, de aanbevolen inname en eventuele waarschuwingen. Een hoge dosering is niet per definitie passender; voor vitamines en mineralen gelden onder meer veilige bovengrenzen en persoonlijke omstandigheden kunnen relevant zijn.

Botanicals in immuunonderzoek: Echinacea, allicine en AHCC

Plantenextracten en paddenstoelderivaten komen regelmatig voor in onderzoeksartikelen over immuunparameters. Voor Echinacea, knoflook/allicine en AHCC bestaat geen geautoriseerde EFSA-gezondheidsclaim voor de normale werking van het immuunsysteem. De onderstaande alinea’s beschrijven dus onderzoekscontext, geen producteffect.

Echinacea

Een systematische review in de Cochrane Database of Systematic Reviews van Karsch-Völk en collega’s (2014) beoordeelde gerandomiseerde onderzoeken naar verschillende Echinacea-preparaten. De onderzoekers vergeleken studies met uiteenlopende extracten, doses, deelnemers en onderzoeksvragen. Door die variatie zijn de bevindingen niet één-op-één te vertalen naar een willekeurig Echinacea-product of een individuele gebruiker.^[7]

Allicine uit knoflook

Een laboratoriumstudie in Antimicrobial Agents and Chemotherapy van Feldberg en collega’s (1988) onderzocht allicine in gekweekte bacteriële cellen. De onderzoekers rapporteerden onder gecontroleerde in-vitro-omstandigheden veranderingen in bacteriële celgroei. Laboratoriumonderzoek is nuttig voor het verkennen van mechanismen, maar is geen bewijs voor dezelfde werking bij mensen en is geen gezondheidsclaim voor allicine of een product met allicine.^[8]

AHCC

Een narratieve review in Journal of Immunology Research van Shin en collega’s (2019) bracht in-vitro-, dier- en humane onderzoeken naar AHCC bijeen. De auteurs beschreven onder meer studies met metingen aan NK- en T-cellen, met verschillende deelnemersgroepen en looptijden. De review werd gedeeltelijk gefinancierd met een onbeperkt onderzoeksfonds van Amino Up Co., Ltd., de fabrikant van AHCC®. Door de uiteenlopende onderzoeksmodellen en opzetten vormen deze gegevens geen geautoriseerde claim en zeggen zij niet wat een gebruiker persoonlijk kan verwachten.^[9]

** Deze informatie is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar afzonderlijke ingrediënten en geldt niet als gezondheidsclaim voor dit product.

De aangehaalde studies betreffen deels laboratoriumonderzoek. Deze bevindingen kunnen niet worden vertaald naar bewezen gezondheidseffecten van een supplement bij mensen.

Probiotica en immuunfunctie: een onderzoeksoverzicht

De darm en het immuunsysteem staan anatomisch dicht bij elkaar. In de darmwand bevinden zich immuuncellen en lymfoïde structuren die antigeencontact en signalen uit de darminhoud onderzoeken. Het microbioom is de verzamelnaam voor micro-organismen, hun genen en hun producten in een bepaalde omgeving. De samenstelling verschilt per persoon en verandert onder invloed van onder meer voeding, medicatie, leeftijd en leefomgeving.

Een review in Nutrients van Merenstein en collega’s (2018) beoordeelde onderzoek naar probioticagebruik bij gezonde volwassenen. De auteurs brachten verschillende stammen, doses, studieduren en uitkomstmaten samen en constateerden dat die onderzoeksopzetten sterk uiteenliepen. De review gaat over de bestudeerde stammen en protocollen, niet over alle producten die als probioticum worden aangeboden.^[10]

Een gerandomiseerde studie in Clinical and Experimental Immunology van West en collega’s (2009) onderzocht bij gezonde jonge volwassenen verschillende doses van een specifieke probioticastam. De onderzoekers maten immuunparameters in een afgebakende onderzoekssetting. De context — een specifieke stam, dosis en populatie — is essentieel; deze metingen zijn niet uitwisselbaar tussen producten of gelijk aan een gezondheidsclaim.^[11]

Voor probiotica bestaat in de Europese Unie geen algemene geautoriseerde gezondheidsclaim over immuunfunctie. Daarom gebruiken we hier geen effectclaim. Wie producten vergelijkt, kan letten op de volledige stamnaam, de hoeveelheid per dagdosering, bewaaradvies, ingrediënten en het doel van de productformule. Raadpleeg bij zwangerschap, borstvoeding, medicijngebruik, een aandoening of vragen over passend gebruik een arts of apotheker.

Producten bij Orthovitality

Onderstaande productpagina’s zijn bedoeld om de samenstelling, aanbevolen dagdosering, ingrediënten en waarschuwingen te bekijken. Ze vormen geen persoonlijk advies en de keuze voor een product zegt niets over de effectiviteit van een stof voor een individuele gebruiker.

• Allimed — Allimed 100 Capsules: bevat volgens de productinformatie 450 mg gestabiliseerd allicine-extract per capsule.^[12]
• Microbiome Labs MegaSporeBiotic 60 capsules: formule met vijf Bacillus-sporenstammen.^[13]
• ProBiotica HistaminX — Seeking Health: productpagina met de actuele samenstelling en gebruiksinformatie.^[14]
• Metagenics Akkermansia Probiotica 30 tabletten: product met gepasteuriseerde Akkermansia muciniphila en co-ingrediënten volgens het etiket.^[15]

Akkermansia muciniphila valt in de Europese Unie onder specifieke novel food-regelgeving. De regelgeving rondom claims voor deze stof blijft strikt van toepassing.

Verder lezen

Wil je een ingrediënt of het microbioom verder uitpluizen? Lees dan ons artikel over Allimed en allicine, de uitleg over Akkermansia muciniphila en de darmflora-hub. Daarin lichten we de begrippen, productvormen en onderzoeksbeperkingen uitgebreider toe.

Disclaimer

Dit supplement is geen geneesmiddel en is niet bedoeld voor de diagnose, behandeling, genezing of preventie van enige ziekte.

** Deze claims zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en zijn niet goedgekeurd door de EU als gezondheidsclaim.

Informatie op deze pagina is algemeen van aard. Volg altijd het etiket en overschrijd de aanbevolen dagdosering niet. Heb je vragen over voeding, supplementen of je persoonlijke situatie, bespreek die dan met een gekwalificeerde zorgprofessional.